Γέφυρα στον ποταμό Γιάμπολη
Η Σαντά ήταν χτισμένη στην κοιλάδα του ποταμού Γιάμπολη (Yanbolu στα Τουρκικά) ανάμεσα σε δυο οροσειρές, την ανατολική Ζιαρέτ-τεπέ που οι Σανταίοι την ονόμαζαν (Αεζεράτς) και την δυτική Καρά-Καπάν με διεύθυνση από Βορά προς Νότο σε υψόμετρο 1700 με 1800 μέτρα από την Θάλασσα. Ανάμεσα στις δυο οροσειρές ρέει ο ποταμός Γιάμπολης. Όπως μας λέει και το παρακάτω δίστιχο το ποτάμι αυτό χώριζε την Σαντά στην μέση.
Σάντα’ μ νά λελεύω ογώ τά ραχχιόπα ντο κεί’σαι
και τόν Γιάμπολιν τό ποτάμ’ σην μέσεν ντο χωρί’ει σε.
Ο Γιάμπολης κατά τους ιστοριογράφους μας πηγάζει από το οροπέδιο Τάσκιοπρι (Taşköprü). Σύμφωνα πάντως με επιτόπια έρευνα του φίλου της ΨΗΦΙΑΚΗΣ ΣΑΝΤΑΣ και αρωγού μέλους της Ξενίδη Χρήστου, ο οποίος έχει επισκεφτεί πολλές φορές την περιοχή της Σαντάς τα τελευταία χρόνια: “οι πήγες είναι στον Άγιο Παύλο της Κρώμνης ή Τεβεποΐν (Deveboynu), 3082 μ. και όχι στο οροπέδιο Τάσκιοπρι (το Çakirgöl, 2880 μ. είναι η λίμνη του Αγίου Παύλου και μια από τις κορυφές). Στην βόρεια πλευρά του Αγίου Παύλου πηγάζει το ποτάμι της Παναγίας και στην νότια πλευρά ο Γιάμπολης”.
Ο Γιάμπολης, μετά από πορεία 65 χιλιομέτρων εκβάλει στην Μαύρη Θάλασσα στην περιοχή των Σουρμένων και συγκεκριμένα ανάμεσα στις επαρχίες Arsin (Αρσίνη) και Arakli (Αρακός), χωρίζοντας τα Σούρμενα από την Γεμουρά. Οι ιστορικοί και λαογράφοι της Σαντάς, αναφέρουν ότι στην πορεία του προς την θάλασσα ο Γιάμπολης δέχεται τα νερά του παραπόταμου της Χάρτωτης (του Αϊ Γιάννη) και πολλών ρυακίων που υπήρχαν στην περιοχή της Σαντάς. Αυτά ήταν τα έξης: τή Σταυρωματί, του Τσακαλάντων, του Στοδούλ, του Γαλούμ, του Κωφού (εκβάλει στη Χάρτωτη), τη Ζουρνατζαλάβας (ομοίως εκβάλλει στη Χάρτωτη), του Παύλ’, του Καρπαρίτα, τη Βαϊβαρτερές , του Πιρπιρή, του Σκορδέν, του Ζουρνατζάντων (το Βαθύν), τη Λευκί, τη Καμένονος, του Κιλκιανλουχί (ή Σκουντελίτσα).
Η κοιλάδα του ποταμού Γιάμπολη είναι ιδιαίτερου φυσικού κάλλους με σπάνια χλωρίδα και πανίδα και πανέμορφα τοπία. Οι 22 πετρόκτιστες τοξωτές γέφυρες (οι περισσότερες πέτρινες γέφυρες στην περιοχή), κατά μήκος της κοιλάδας του Γιάμπολη είναι μοναδικές, πολλές από τις οποίες είναι κτισμένες από τους ξακουστούς Σανταίους λιθοξόους. Το ποτάμι του Γιάμπολη κινούσε και πολλούς μύλους στην Σαντά αυτοί ήταν: Ο μύλος τη Πιστόφ και τη Καμπούρ ενορίας Πιστοφάντων, τη Πηλιά ενορίας Ζουρνατσάντων, τη Κούρτσονος ενορίας Κοσλαράντων, τη Σαπλάχ και Γιαμάκ ενορίας Τερζάντων.
Το ποτάμι ήταν ορμητικό και ψυχρό και πολλές φορές θολό από τα χιόνια που έλιωναν και τις πολλές βροχές όπως μας πληροφορεί ο λαογράφος Στάθης Αθανασιάδης. Στα νερά του Γιάμπολη ζουν οι πέστροφες της Μαύρης Θάλασσας, (Salmo trutta labrax). Οι Σανταίοι τις έλεγαν «άλά παλούκ» και παρά το ότι ήταν φημισμένες, όπως μας λέει ο Μιλτιάδης Νυμφόπουλος, δεν ασχολούντο συστηματικά με την αλιεία τους, όπως μας πληροφορεί ο Ανδρέας Σπυράντης .
Ο αρχιμανδρίτης Αβραάμ Παπαδόπουλος στο βιβλίο του “Στατιστική της Επαρχίας Σουρμένων” που εκδόθηκε στην Τραπεζούντα την 1η Μαϊου 1881 (απόσπασμα αυτού δημοσιεύτηκε και στο περιοδικό ΑΣΤΗΡ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ, 30 Μαϊου του 1886, τεύχος 22), μας λέει για τον ποταμό Γιάμπολη τα εξής:
«ο ποταμός Γιάμπολου (Ιωαννουπόλεως) πηγάζει εκ των ορέων της Σάντας,δεχόμενος δε κατά τον ρουν αυτού πολλά παραποτάμια και διερχόμενος παρά το χωρίον Μάρτσουβα, όπου γονιμοποιεί πεδιάδας τινάς, εκβάλλει εις τον Εύξεινον Πόντον πλησίον του χωρίου της Ιωαννουπόλεως, όπου και ευρίσκοντο ερείπια φρουρίου από της Αλώσεως σωζόμενα. Διατρέχει εν όλω ρουν 18 ωρών και αποτελεί το σύνορον μεταξύ Σουρμένων και Γέμουρας. Εκλήθη δε ο ποταμός ούτος Γιάμπολου εκ του ονόματος του χωρίου Ιωαννουπόλεως, κειμένου δεξιά παρά τας εκβολάς του ποταμού, όπου ακριβώς παρά την γέφυραν έγινε η κρατερά εκείνη μάχη της Γιάμπολου».
Εδώ ο αρχιμανδρίτης Αβραάμ Παπαδόπουλος μας δίνει χρήσιμες πληροφορίες για τον Γιάμπολη και το πιο σημαντικό είναι ότι ετυμολογεί το όνομα του ποταμού, πράγμα που οι ιστορικοί και λαογράφοι της Σαντάς δεν έχουν κάνει.
Μία άλλη θεωρία για την ετυμολογία του ονόματος μας δίνει και ο Δικηγόρος, καλλιτέχνης και ερευνητής μέλος της Ψηφιακής Σάντας, Στυλίδης Αθανάσιος. Μας λέει: «Το όνομα «ΙΩΑΝΝΟΠΟΛΙΣ». Το παραπάνω με παρέπεμψε στην πρωταρχική ονομασία του πρώτου οικισμού της Σαντάς του Τερζάντων , το οποίο αρχικά ονομάζονταν «Γιαννάντων»… Οι συμπτώσεις είναι αρκετές για να είναι τυχαίες».
Σήμερα οι τοπικοί φορείς προσπαθούν με παρεμβάσεις σεβόμενοι το οικοσύστημα να αναδείξουν και να διατηρήσουν το φυσικό κάλλος της κοιλάδας του Γιάμπολη και να αναπτύξουν τον τουρισμό στην περιοχή. Τα χωριά της Σαντάς με τα παραδοσιακά πετρόκτιστα σπίτια (όσα έμειναν), τις εκκλησίες, τις τοξωτές γέφυρες και τα πηγάδια της είναι πόλος έλξης για χιλιάδες τουρίστες και κατέχουν υψηλή θέση στον κατάλογο των τουριστικών οδηγών.
Όμως οι αυξανόμενες ανάγκες για ενέργεια τα τελευταία χρόνια οδήγησαν την Τουρκική κυβέρνηση να κατασκευάσει στην περιοχή υδροηλεκτρικά φράγματα, με συνέπεια να διαταραχθεί έτσι η ισορροπία της φύσης και του τοπίου της κοιλάδας του Γιάμπολη. Οι κάτοικοι της περιοχής διαμαρτύρονται στην κυβέρνηση και για την απόθεση στερεών αποβλήτων από τους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα πραγματοποιηθούν τα σχέδια και η κοιλάδα του Γιάμπολη
θα παραμένει ένα τοπίο φυσικού κάλους για να το απολαύουν οι μετέπειτα γενιές.
Τέλος θα ήθελα να αφιερώσω αυτήν την παρουσίαση στον αδελφό του παππού μου τον Θεόδωρο Αϊτινίδη από την ενορία Πιστοφάντων ο οποίος σε ηλικία 15 ετών θα πνιγεί στο ποτάμι του Γιάμπολη. Αιωνία του η μνήμη!
Α.Ι.Χ.
Κάντε το πρώτο σχόλιο