Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στην Σαντά υπήρχαν τουλάχιστον τρείς αγιογράφοι, οι ιερείς Παντελεήμων και Θεόδωρος Δρεπανίδης γιοί του Παπά Γεωργίου Οράχ και ο ιερομόναχος της Παναγίας Σουμελά Δοσίθεος Στεφανίδης. Τα αδέλφια Δρεπανίδη διδάχτηκαν την τέχνη της αγιογραφίας σε κάποια από τις τρεις σταυροπηγιακές μονές, του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος, του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα και της Παναγίας Σουμελά. Εκτός από τα Μοναστήρια υπήρχαν μικρά εργαστήρια αγιογραφίας στην Τραπεζούντα και στην Αργυρούπολη όπως αυτή του αγιογράφου Νικόλαου Συμενού. Ο Δοσίθεος Στεφανίδης σπούδασε την τέχνη της αγιογραφίας σε κάποιο εργαστήριο αγιογραφίας του Αγίου Όρους όπως μας πληροφορεί ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος στο βιβλίο του «Περιήγησις εις τον Πόντο» (1903), όπου γράφει :
“…. κ. Δοσίθεος Στεφανίδης εκ Σάντας, ασκητεύσας εν Άθωνι, όπου εσπούδασε και αγιογραφικήν. Αξιόλογος έν πάσιν “
Εκτός από τα ιερατικά τους καθήκοντα οι Θεόδωρος και Παντελεήμων Δρεπανίδης για να μπορέσουν να συμπληρώσουν το εισόδημα τους ασχολήθηκαν επαγγελματικά με την αγιογραφία. Στο περιοδικό Εύξεινος Πόντος του Δ. Ξιφιλινού της Τραπεζούντας, στις 4 Οκτωβρίου 1880 υπάρχει μια διαφήμιση των αδελφών Παντελεήμωνα και Θεόδωρου Δρεπανίδη για τις αγιογραφίες τους.
Οἱ ἀδελφοὶ Παντελεήμων (ἱερεὺς) καὶ Θεόδωρος Δρεπανίδαι, Σανταῖοι, δηλοποιοῦσι πρὸς τὸ ἀξιότιμον κοινὸν, ὅτι ζωγραφοῦσι παντοίας εἰκόνας ἐκκλησιαστικὰς μὲ τιμὰς λίαν συγκαταβατικάς. Οὗτοι τῇ προτροπῇ τοῦ Ἁγίου Τραπεζοῦντος Κ. Κ.ου Γρηγορίου, ἐζωγράφησαν εἰκόνὰ τινα, ἥτις τὰ μάλα ἤρεσεν Αὐτῷ. Οἱ ἔχοντες λοιπὸν χρείαν τούτων, ἀπευθυνθήτωσαν εἰς τὴν ἐν Δαφνοῦντι Φάβρικαν τοῦ κ. Λαμπριανοῦ Παπαδοπούλου.
Όλες οι εκκλησίες, τα παρεκκλήσια και τα σπίτια των Σανταίων είχαν εικόνες από τους τοπικούς αγιογράφους της Σαντάς. Γι’ αυτές τις εικόνες ο Γεροστάθης λέει ότι ήταν κοινές εικόνες χωρίς ιδιαίτερη αξία εκτός από τις εικόνες του Ι. Ν. Προφήτη Ηλία Πινιατάντων που η κάθε μία κόστισε 10 λίρες. Τα τελευταία χρόνια οι ξενιτεμένοι Σανταίοι του Καύκασου έφερναν μαζί τους εικόνες Ρωσικής τεχνοτροπίας.
Τα επόμενα χρόνια την τέχνη της Αγιογραφίας συνέχισαν ο Κοσμάς Δρεπανίδης γιός του Παντελεήμωνα και ο Παναγιώτης Δρεπανίδης γιός του Θεοδώρου. Αυτοί δούλευαν μαζί με τους γονείς τους και έμαθαν την τέχνη της αγιογραφίας. Ακόμα δυο ερασιτέχνες αγιογράφοι ήταν ο Αμαλίδης Χαράλαμπος από την ενορία Τσακαλάντων και ο Μωυσιάδης Θεοφύλακτος ο οποίος ήταν κωφάλαλος, γιος του Ηγούμενου της Παναγίας Σουμελά Γεράσιμου Μωυσιάδη από την ενορία Κοσλαράντων. Εκτός από την Σάντα πήγαιναν και δούλευαν και σε Σανταίικες παροικίες στον Κάυκασο. Ο λαογράφος Στάθης Αθανασιάδης μας λέει ότι ο Κοσμάς Δρεπανίδης αγιογράφησε εικόνες στα Σανταίικα χωριά του Καρς και της Τιφλίδας ενώ ο Παναγιώτης Δρεπανίδης μετά το 1910 εγκατέλειψε την Σαντά και εγκαταστάθηκε στην πόλη του Σοχούμ όπου συνέχισε να ασχολείται με την αγιογραφία κάνοντας εικόνες για τα Ελληνικά χωριά της περιοχής. Ένας ακόμα Σανταίος ζωγράφος-αγιογράφος τα τελευταία χρόνια πριν την ανταλλαγή ήταν ο Ιεροκλής Εφραιμίδης, γιος του Ιερέα Δημήτριου “Σούσα” Εφραιμίδη. Στα απομνημονεύματά του ο Ιεροκλής Γωνιάδης, ανιψιός του Εφραιμίδη λέει ότι ο Ι. Εφραιμίδης υπήρξε καθηγητής Ιχνογραφίας στο φροντιστήριο Τραπεζούντας.
Μετά την ανταλλαγή στην Ελλάδα την αγιογραφία και ζωγραφική συνέχισαν ο Παναγιώτης Δρεπανίδης ο οποίος εγκαταστάθηκε στην πόλη του Κιλκίς, και ο Ιεροκλής Εφραιμίδης ο οποίος ήταν εγκατεστημένος στην Καστανιά Ημαθίας. Ακόμη ένας ζωγράφος στην Ελλάδα στην πόλη της Θεσσαλονίκης υπήρξε ο Σπυρίδων Χειμωνίδης, Σανταίος πρώτης γενιάς. Σήμερα την τέχνη της ζωγραφικής συνεχίζει η ταλαντούχα ζωγράφος Σανταία 3ης γενιάς Μελίνα Γιαλαμά.
Τέλος ένας γνωστός για εμάς τους Σανταίους πίνακας ζωγραφικής που δείχνει τον διωγμό των Σανταίων στο Ερζερούμ και το Χουνούζ φιλοτεχνήθηκε από τον ερασιτέχνη ζωγράφο Ευθύμιο Σισμανίδη, Σανταίο 1ης γενιάς.
Αφορμή για να γράψω αυτό το κείμενο ήταν ο ιστορικός ερευνητής και φίλος Γρηγοριάδης Γιώργος ο οποίος την τελευταία εβδομάδα δημοσιεύει βίντεο και φωτογραφίες από παλιές ελληνικές εγκαταλελειμμένες εκκλησίες, μνήματα, κτίρια και άλλα πολλά, από τα Ελληνικά χωριά του Σοχούμ. Ανάμεσα στις φωτογραφίες υπήρχε μια φορητή εικόνα του 1913 της Παναγίας της Οδηγήτριας Βρεφοκρατούσας από τον Ι. Ν. Προφήτη Ηλία του χωριού Μανέα. Στην εικόνα είναι γραμμένο το ονοματεπώνυμο του αφιερωτή Μιχαήλ Παρουτσίδη (Σανταίου από το Ζουρνατσάντων) και η υπογραφή του ζωγράφου «Παναγιώτης ΠαπαΘεοδώρου». Όπως είδαμε παραπάνω πρόκειται για τον Σανταίο Αγιογράφο Παναγιώτη Θεοδώρου Δρεπανίδη (Οράχ) από την ενορία Πιστοφάντων της Σαντάς .
Η εικόνα της Παναγίας της Πορταΐτισσας, που σας παρουσιάζω, δόθηκε στον πατέρα μου όταν παντρεύτηκε από τη μητέρα του Αγγέλη Μαυροπούλου, το γένος Γεωργιάδου.
Την εικόνα αυτή τη χάρισε στον παππού μου Χρήστο Μαυρόπουλο ένας Σανταίος μοναχός,που την είχε ζωγραφίσει ο ίδιος, από το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά.
Από αφήγηση του πατέρα μου, ο μοναχός αυτός είχε την εικόνα στο κελί του. Κάποια στιγμή έπιασε φωτιά στο μοναστήρι και ο μοναχός πήρε μόνο την εικόνα αυτή από το κελί του και τράπηκε σε φυγή για να γλυτώσει. Ένα καμένο μαδέρι έπεσε κατά πάνω του και αυτός έβαλε την εικόνα για να προστατευτεί στο κεφάλι του. Το μαδέρι χτύπησε την εικόνα στην πάνω αριστερή μεριά της και αυτή τραυματίστηκε ελαφρά, όπως φαίνεται στη φωτογραφία.
Υποθέτω ότι ο μοναχός πρέπει να είναι ο Δοσίθεος Στεφανίδης γιατί μόνο αυτός βρέθηκε στο Άγιο όρος και θα είχε εμπνευστεί από την αυθεντική εικόνα της Παναγίας της Πορταΐτισσας.
*Τη φωτογραφία της εικόνας θα τη δείτε στην αντίστοιχη ανάρτηση του Χρήστου Αηδονίδη.